Tỉnh Bắc Ninh, hình thành trên cơ sở không gian văn hóa Kinh Bắc mở rộng, bao gồm cả khu vực Bắc Ninh và Bắc Giang trước đây, là một trong những vùng đất cổ có vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử và văn hóa dân tộc. Nằm ở phía Bắc kinh thành Thăng Long xưa, Bắc Ninh – Kinh Bắc được xem là một trong những cái nôi hình thành và phát triển của văn hóa, văn minh Việt Nam.

Về điều kiện tự nhiên, tỉnh Bắc Ninh nằm trong vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng sông Hồng và trung du miền núi Bắc Bộ, có hệ thống sông ngòi phong phú như sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Đuống…, cùng địa hình đa dạng gồm đồng bằng, đồi gò và vùng bán sơn địa. Chính điều kiện tự nhiên hài hòa, giàu tài nguyên đất đai và nguồn nước đã tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, phát triển làng xã, đồng thời hình thành không gian sinh hoạt văn hóa làng quê đặc trưng, gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của cư dân.

Về điều kiện kinh tế – xã hội, Bắc Ninh – Kinh Bắc từ sớm đã là vùng đất trù phú, có truyền thống sản xuất đa dạng. Không chỉ nổi tiếng với nghề nông, nơi đây còn được biết đến là vùng “đất trăm nghề”, với hệ thống làng nghề thủ công và hoạt động buôn bán phát triển sớm, trải rộng trên cả hai khu vực Bắc Ninh và Bắc Giang trước đây. Môi trường kinh tế – xã hội năng động ấy đã góp phần hình thành nên con người Kinh Bắc cần cù, khéo léo, năng động, thông minh và giàu khả năng sáng tạo.

Về điều kiện văn hóa – tư tưởng, Bắc Ninh – Kinh Bắc là nơi giao hội sớm của các luồng văn hóa lớn. Phật giáo đã được truyền bá và phát triển mạnh mẽ từ rất sớm tại trung tâm Luy Lâu, sau đó lan tỏa rộng khắp không gian Kinh Bắc, hòa quyện với tín ngưỡng dân gian bản địa, tạo nên đời sống tinh thần phong phú, nhân văn. Tiếp đó, Nho giáo và văn hóa Hán được tiếp nhận, góp phần hình thành tầng lớp trí thức, nho sĩ đông đảo, tạo nên nền tảng văn hóa, học vấn vững chắc cho vùng đất này.

Không chỉ nổi tiếng về văn hóa tín ngưỡng, tỉnh Bắc Ninh còn là vùng đất hiếu học, khoa bảng, sản sinh nhiều nhân tài, danh nhân lịch sử – văn hóa qua các triều đại. Truyền thống hiếu học ấy góp phần hình thành lối sống lễ nghĩa, chuẩn mực, trọng đạo lý và nghĩa tình của cư dân Kinh Bắc.

Đời sống văn hóa dân gian của vùng đất Bắc Ninh – Kinh Bắc vô cùng phong phú với hệ thống truyền thuyết, truyện kể, ca dao, dân ca, lễ hội, trò diễn dân gian… Các lễ hội truyền thống diễn ra sôi nổi vào mùa xuân, tiêu biểu như hội Lim, hội Dâu, hội Phật Tích, hội Yên Thế, hội Vĩnh Nghiêm…, vừa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, vừa là không gian giao lưu văn hóa cộng đồng, thể hiện rõ nét sự tài hoa, tinh tế và lịch thiệp trong ứng xử của con người Kinh Bắc.

Một nét văn hóa xã hội đặc sắc khác của vùng đất này là tục kết chạ giữa các làng, tạo nên mối quan hệ cộng đồng bền chặt, gắn bó lâu dài. Từ tục kết chạ, các hình thức kết bạn, giao lưu văn hóa và sinh hoạt hát giao duyên được hình thành, đề cao sự trân trọng, thủy chung và lối ứng xử nhã nhặn giữa con người với con người. Đây chính là nền tảng xã hội – văn hóa quan trọng góp phần nuôi dưỡng và làm nên bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng Bắc Ninh – Kinh Bắc trong không gian tỉnh Bắc Ninh mới.